Van chassidisch tot seculier — De grote diversiteit van Joodse religieuze beleving

Hoe religieus zijn Joden?

Van chassidisch en orthodox tot traditioneel, seculier en atheïstisch: Joodse identiteit kent vele vormen.

Wanneer we spreken over Joodse identiteit, denken we misschien snel aan religie: naar de synagoge gaan, koosjer eten, de sjabbat houden of Joodse feestdagen vieren. Maar niet iedere Jood beleeft zijn of haar Joods-zijn op dezelfde manier – en religieuze praktijk is maar één onderdeel van identiteit.

Voor de ene Jood is het geloof in God en het naleven van de Joodse wet (halacha) het hart van het Joodse leven. Een andere Jood viert de feestdagen, maar houdt zich niet aan alle religieuze voorschriften. Nog iemand anders voelt zich vooral verbonden met de Joodse geschiedenis, familie, cultuur of gemeenschap en beschouwt zichzelf als seculier, agnostisch of atheïstisch.

Joods-zijn laat zich dus niet in één hokje plaatsen.

Orthodox: leven volgens de halacha

Binnen het orthodoxe Jodendom staat het naleven van de halacha, de Joodse religieuze wet, centraal. Die bepaalt onder meer regels rond sjabbat, voeding (kasjroet), gebed, huwelijk en het dagelijks leven.

Orthodoxie is echter geen volledig uniforme beweging. Er bestaan verschillende vormen van orthodox Jodendom, met uiteenlopende manieren om de verhouding tussen religieuze traditie en de moderne samenleving te benaderen.

Chassidisch en haredi – de ultraorthodoxie

Het chassidisme ontstond in de achttiende eeuw in Oost-Europa en vormt vandaag een belangrijke stroming binnen de haredi, of ultraorthodoxe, wereld. Chassidische gemeenschappen leggen naast strikte religieuze naleving vaak sterk de nadruk op spiritualiteit, gemeenschap en de bijzondere rol van de rebbe, de spirituele leider.

Er bestaan verschillende chassidische dynastieën en tradities, zoals Belz, Satmar, Ger en Chabad. Ze hebben elk hun eigen gebruiken, kleding, muziek en gemeenschapsleven.

Haredi en chassidisch zijn overigens geen synoniemen: niet alle haredi-Joden zijn chassidisch. Haredi is de brede term voor alle ultraorthodoxe joden. Chassidim vormen een specifieke stroming binnen de haredi-gemeenschap.

Modern-orthodox

Modern-orthodoxe Joden proberen een strikt religieus leven te combineren met actieve deelname aan de moderne samenleving. Zij kunnen bijvoorbeeld een universitaire opleiding volgen, een professionele carrière hebben en volop deelnemen aan het maatschappelijk leven, terwijl ze tegelijk de sjabbat en de Joodse religieuze wet naleven.

Ook binnen de modern-orthodoxe wereld bestaan verschillende opvattingen over hoe die combinatie er precies moet uitzien.

Traditioneel: wel verbonden, niet noodzakelijk strikt religieus

Tussen orthodox en seculier bevindt zich een grote groep die zich traditioneel Joods voelt. Deze Joden kunnen bijvoorbeeld de grote feestdagen vieren, thuis kaarsen aansteken op vrijdagavond, vasten op Jom Kipoer of bepaalde voedingsvoorschriften volgen, zonder alle halachische regels strikt toe te passen.

Juist deze vorm van Joods-zijn laat zien dat religieuze beleving geen alles-of-nietsverhaal is.

Uit Europees onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat praktijken zoals een Pesach-seder bijwonen of vasten op Jom Kipoer veel breder voorkomen dan alleen onder orthodoxe en haredi Joden. Ook het aansteken van sjabbatkaarsen en het thuis koosjer houden van de keuken worden door een bredere groep Joden gedaan.

Seculier Joods: Joods zonder religieus te leven

Een seculiere Jood kan zich sterk Joods voelen zonder religieus te zijn. Joodse identiteit kan dan vooral verbonden zijn met familie, geschiedenis, cultuur, taal, tradities of de Joodse gemeenschap.

Een seculiere Jood kan bijvoorbeeld Pesach vieren als een familietraditie, Joodse gerechten koken, naar Joodse muziek luisteren of deelnemen aan het gemeenschapsleven, zonder in God te geloven of regelmatig naar de synagoge te gaan.

Joodse identiteit en religieuze praktijk zijn dus niet hetzelfde.

Agnostisch of atheïstisch – en toch Joods?

Ook agnostische en atheïstische Joden bestaan. Een atheïst gelooft niet in God; een agnost stelt dat hij of zij niet weet of er een God bestaat, of dat die vraag niet met zekerheid te beantwoorden is.

Dat betekent niet automatisch dat iemand zich niet langer Joods voelt.

Voor sommige Joden is Joods-zijn in de eerste plaats een religieuze identiteit. Voor anderen is het een combinatie van afkomst, familie, geschiedenis, cultuur en verbondenheid met het Joodse volk. De Holocaust, het bestrijden van antisemitisme en de herinnering aan Joodse geschiedenis kunnen bijvoorbeeld een belangrijke rol spelen in de Joodse identiteit, ook bij mensen die niet religieus zijn. Europees onderzoek laat zien dat deze elementen voor veel Joden belangrijker zijn voor hun identiteit dan bijvoorbeeld het geloof in God.

Illustratie v.l.n.r. van een jonge man gekleed als haredi, (modern-) orthodox en als seculier 

Eén Europa, verschillende Joodse landschappen

De verschillen worden nog duidelijker wanneer we naar verschillende Europese landen kijken. Onderzoek van het Institute for Jewish Policy Research (JPR) onder meer dan 16.000 Joden in twaalf Europese landen laat zien dat er geen uniforme Europese Joodse identiteit bestaat.

België valt daarbij op als een relatief religieus land binnen het Europese Jodendom. België heeft volgens JPR het grootste aandeel haredi-Joden van de onderzochte Europese landen. Ook het aandeel orthodoxe Joden is er relatief hoog.

In landen als Nederland ligt het aandeel van de minder traditioneel religieuze groepen veel hoger. De Nederlandse Joodse gemeenschap behoort volgens JPR tot de Europese gemeenschappen met relatief weinig traditioneel-orthodoxe Joden. Tegelijk is Nederland een van de landen waar de Reform/Progressieve beweging relatief sterk vertegenwoordigd is.

Frankrijk neemt een interessante tussenpositie in. Franse Joden identificeren zich relatief vaak als traditioneel en behoren tot de Europese Joden met een sterke verbondenheid met het Joodse volk. Frankrijk kent daarnaast een grote Joodse bevolking met wortels in Noord-Afrika, waardoor de geschiedenis en culturele diversiteit van de gemeenschap anders is dan bijvoorbeeld in Nederland of België.

België: twee heel verschillende Joodse werelden

De verschillen binnen België zelf zijn minstens zo interessant.

Volgens JPR identificeert in België als geheel ongeveer 35% van de Joodse bevolking zich als haredi, 12% als orthodox, 20% als traditioneel en 21% als “just Jewish”.

Maar die nationale cijfers verbergen een opvallend verschil tussen Antwerpen en Brussel.

In Antwerpen identificeert ongeveer 63% van de Joden zich als haredi en nog eens 19% als orthodox. De grote haredi-gemeenschap drukt dan ook haar stempel op het straatbeeld in de Joodse buurten met hun typische kledingstijl. Mannen dragen vooral zwart, een hoed of bontmuts (sjtreimel) en hebben lange haarlokken bij de slapen (peies). Getrouwde vrouwen dragen vaak een hoofddoek of pruik. Slechts een klein deel van de Antwerpse Joden noemt zichzelf traditioneel of ‘just Jewish‘.

In Brussel is het beeld bijna omgekeerd: slechts ongeveer 4% is haredi of orthodox, terwijl de grootste groepen zich traditioneel, progressief of eenvoudigweg ‘just Jewish’ noemen.

België kent daarmee een bijzondere combinatie: een van de meest religieuze Joodse gemeenschappen van Europa, maar ook een zeer diverse Joodse bevolking waarin verschillende manieren van Joods-zijn naast elkaar bestaan.

En hoe zit het in de Verenigde Staten?

De Verenigde Staten vormen een interessante vergelijking. Daar heeft het Jodendom zich anders ontwikkeld dan in Europa en zijn vooral de Reform-, Conservative- en Orthodoxe bewegingen sterk institutioneel uitgebouwd.

Volgens Pew Research identificeert ongeveer 37% van de Amerikaanse Joden zich als Reform, 17% als Conservative en 9% als Orthodox. Daarnaast identificeert 32% zich met geen specifieke Joodse stroming.

Ook hier is er een opvallende tegenstelling. Een aanzienlijk deel van de jonge Amerikaanse Joden is sterk religieus en orthodox, terwijl een andere grote groep zich juist nauwelijks religieus noemt. Ongeveer 27% van de Amerikaanse Joden identificeert zich religieus niet als Joods, maar beschouwt zichzelf wel als Joods vanwege afkomst, cultuur of familie. Onder Joden jonger dan 30 loopt dat aandeel op tot ongeveer vier op de tien.

De Amerikaanse situatie laat daarmee opnieuw zien dat meer religiositeit en minder religiositeit tegelijkertijd kunnen groeien.

Geen ladder, maar een mozaïek

Orthodox, chassidisch, modern-orthodox, traditioneel, seculier, agnostisch en atheïstisch zijn daarom geen eenvoudige stappen op een ladder van “meer” naar “minder” Joods.

Een Jood kan religieus zijn én modern leven. Iemand kan weinig of niet in God geloven en zich toch diep verbonden voelen met het Joodse volk. Een ander kan vooral via familie en tradities Joods zijn. En binnen al deze groepen bestaan opnieuw grote verschillen.

Joods-zijn is geen vast recept. Het is een mozaïek van geloof, traditie, familie, geschiedenis, cultuur en persoonlijke overtuiging.

Juist die veelheid aan manieren om Joods te zijn, is een belangrijk onderdeel van de diversiteit van het Joodse leven.

Bronnen

JPR (Institute for Jewish Policy Research) –  Het grote Europese onderzoek omvat België, Nederland en Frankrijk 

Pew Research Center – Jewish Americans in 2020.