Ashkenazi, Sefardisch of Mizrachi – de diversiteit van Joodse identiteit

Van bagel tot baklava – van Jiddisch tot Ladino: mozaïek van het Joodse leven

Bestaat er zoiets als dé Joodse cultuur? Wie zich verdiept in het Jodendom, ontdekt al snel dat het antwoord niet eenvoudig is. Joden delen een lange geschiedenis, religieuze tradities en een verbondenheid met het Joodse volk.

Tegelijkertijd hebben Joodse gemeenschappen zich door de eeuwen heen over grote delen van de wereld verspreid. De verwoesting van de Tweede Tempel in Jeruzalem door de Romeinen in 70 n.Chr. en latere oorlogen en verdrijvingen uit het land Israël beïnvloedden die verspreiding verder. Joodse gemeenschappen ontstonden en groeiden in verschillende delen van Europa, het Midden-Oosten en Noord-Afrika, en later ook in Amerika.

Daardoor ontstonden uiteenlopende talen, muziekstijlen, gerechten, gebruiken en religieuze tradities.

Drie belangrijke historische tradities zijn die van de Ashkenazim, Sefardim en Mizrachim. Ze vertellen elk een ander verhaal over hoe Joodse gemeenschappen zich in verschillende delen van de wereld ontwikkelden.

Het gaat hierbij niet om drie religieuze stromingen. Orthodox, liberaal of conservatief zijn voorbeelden van religieuze stromingen binnen het Jodendom. Ashkenazisch, Sefardisch en Mizrachi verwijzen in de eerste plaats naar historische, geografische en culturele achtergronden. In de praktijk lopen die identiteiten bovendien vaak door elkaar.

De kaart geeft een vereenvoudigd en illustratief overzicht van de geografische spreiding van verschillende Joodse etnisch-culturele gemeenschappen. Hun historische oorsprong en verspreiding zijn complexer dan deze voorstelling laat zien; geografische gebieden en gemeenschappen zijn niet strikt af te bakenen.*

Ashkenazim: Joden van Midden- en Oost-Europa

De naam Ashkenaz is de Hebreeuwse aanduiding voor Duitsland. Ashkenazim waren oorspronkelijk Joden uit het Rijnland en Noord-Frankrijk, maar het begrip kwam later vooral te verwijzen naar Joodse gemeenschappen in Midden- en Oost-Europa.

Foto: Een Ashkenazische familie in de sjtetl Romanivka (het huidige Oekraïne), circa 1905.

In Polen, Litouwen, Oekraïne, Hongarije en andere delen van Oost-Europa ontwikkelde zich een rijke Joodse cultuur. Jiddisch werd er een belangrijke omgangstaal. Ook de synagogale muziek, religieuze gebruiken, literatuur en keuken kregen een eigen karakter.

Veel beelden die mensen vandaag spontaan met “Joods” associëren – zoals Jiddisch, bagels, matzeballen en bepaalde chassidische kleding – zijn in werkelijkheid vooral verbonden met de Ashkenazische traditie. Ze zijn dus niet typisch voor alle Joden.

Een mozaïek van bekende Ashkenazische Joden – van verleden tot heden

Wie zien we hier:

1. Moses Isserles (ca. 1520–1572) – Asjkenazische rabbijn en halachische autoriteit uit Krakau, bekend om zijn commentaren op de Joodse wet.
2. Schneur Zalman van Liadi (1745–1812) – Rabbijn en mysticus, stichter van de Chabad-chassidische beweging.
3. Mayer Amschel Rothschild (1744–1812) – Duits-Joodse bankier, grondlegger van de internationale Rothschild-bankiersdynastie.
4. Albert Einstein (1879–1955) – In Duitsland geboren theoretisch natuurkundige, bekend om de relativiteitstheorie en winnaar van de Nobelprijs voor Natuurkunde.
5. Lauren Bacall (1924–2014) – Amerikaans-Joodse actrice, Hollywoodster uit de gouden periode van de film.
6. David Ben-Gurion (1886–1973) – Een van de grondleggers van de staat Israël en de eerste premier van het land.
7. Ilan Ramon (1954–2003) – Israëlische gevechtspiloot en eerste Israëlische astronaut; kwam om bij de ramp met de spaceshuttle Columbia.
8. George Soros (°1930) – Hongaars-Amerikaanse investeerder en filantroop, bekend om zijn financiële activiteiten en maatschappelijke initiatieven.
9. Roman Abramovich (°1966) – Russisch-Israëlische zakenman en miljardair, bekend als voormalig eigenaar van voetbalclub Chelsea.

Een verschil dat je kunt horen

Ook in de synagoge zijn historische verschillen soms letterlijk hoorbaar. Ashkenazische en Sefardische gemeenschappen ontwikkelden verschillende gebedsritmes, melodieën en uitspraaktradities. Het Hebreeuws van een Ashkenazische gebedsdienst kan daardoor anders klinken dan dat van een Sefardische of Mizrachi dienst.

Sefardim: de erfenis van Spanje en Portugal

Sefarad is Hebreeuws voor Spanje. De Sefardische Joden bouwden in Spanje en Portugal gedurende de middeleeuwen een bloeiende cultuur op. Joodse geleerden, filosofen, artsen en dichters speelden er een belangrijke rol.

Foto: Een Sefardisch-Joodse familie in Bosnië, afstammelingen van Joden die in de 15e eeuw uit Spanje werden verdreven. 19e eeuw.

Na de verdrijving van de Joden uit Spanje in 1492 en kort daarna uit Portugal verspreidden veel Sefardim zich over onder meer Noord-Afrika, het Ottomaanse Rijk en delen van Europa. Ze namen hun eigen tradities en gebruiken mee. Zo ontstond Ladino, het Joods-Spaans, en ontwikkelden zich karakteristieke vormen van muziek, literatuur, keuken en religieuze gebruiken.

Ook in Nederland en België vestigden zich Sefardische Joden. De Portugese Synagoge in Antwerpen getuigt daar vandaag nog van.

Een mozaïek van bekende Sefardische Joden

Wie zien we hier:

• Baruch Spinoza (1632–1677) – Nederlands filosoof van Sefardisch-Joodse afkomst, bekend om zijn vernieuwende ideeën over God, natuur en menselijk denken.
• Alain Chabat (°1958) – Frans acteur, komiek, regisseur en scenarioschrijver, bekend van films en televisiekomedie.
• Claude Cohen-Tannoudji (°1933) – Frans natuurkundige van Algerijns-Joodse afkomst, winnaar van de Nobelprijs voor Natuurkunde in 1997 voor zijn onderzoek naar het koelen en vasthouden van atomen met laserlicht.
• Jacques Attali (°1943) – Frans econoom, schrijver en politiek adviseur, van Joodse afkomst.
• Jean-Pierre Bacri (1951–2021) – Frans acteur en scenarioschrijver van Algerijns-Joodse afkomst, bekend om zijn rollen in Franse films en zijn samenwerking met Agnès Jaoui.
• Maimonides (1138–1204) – Ook bekend als Moses Maimonides of Rambam; Joods filosoof, arts en een van de invloedrijkste rabbijnse geleerden uit de middeleeuwen. Geboren in Córdoba, in het huidige Spanje.
• Enrico Macias (°1938) – Frans-Algerijnse zanger van Joodse afkomst, bekend om zijn chansons en mediterrane muziekinvloeden.
• Jacques Derrida (1930–2004) – Frans filosoof, geboren in Algerije in een Sefardisch-Joodse familie, grondlegger van de filosofische stroming die bekendstaat als deconstructie.
• Patrick Bruel (°1959) – Frans zanger en acteur, geboren in Algerije in een Joodse familie.

Wist je dat?

Sefardische en Ashkenazische Joden hebben niet altijd dezelfde gebruiken rond feestdagen. Een bekend voorbeeld is Pesach. In veel Sefardische tradities zijn rijst en bepaalde peulvruchten (kitniyot) tijdens Pesach toegestaan, terwijl veel Ashkenazische Joden ze traditioneel vermijden.

En na Pesach? In Noord-Afrikaanse Sefardische gemeenschappen wordt Mimouna gevierd: een feestelijke avond die het einde van Pesach markeert, met zoete gerechten, bezoek en gastvrijheid.

Mizrachim: Joden van het Midden-Oosten

De term Mizrachim komt van het Hebreeuwse mizrach, “oosten”. Mizrachi-Joden zijn afkomstig uit historische Joodse gemeenschappen in onder meer Irak, Iran en Jemen, en in bredere zin uit verschillende delen van het Midden-Oosten.

Hier ontstaat soms verwarring: Sefardim en Mizrachim zijn niet hetzelfde. Sefardim zijn historisch verbonden met het Iberisch Schiereiland, terwijl Mizrachi-gemeenschappen hun wortels hebben in het Midden-Oosten en daar soms al vele eeuwen vóór de verdrijving uit Spanje bestonden.

Tegelijkertijd zijn beide tradities in de loop van de geschiedenis sterk met elkaar verweven geraakt. Sefardische vluchtelingen vestigden zich na 1492 bijvoorbeeld in steden en gebieden waar al eeuwenoude Mizrachi-gemeenschappen bestonden. Daardoor namen gemeenschappen gebruiken van elkaar over en worden de termen Sefardisch en Mizrachi in de praktijk soms door elkaar gebruikt.

Mizrachi-Joden vormen bovendien geen uniforme groep. Een Jood uit Irak heeft een andere historische en culturele achtergrond dan een Jood uit Jemen of Iran. Er bestond dan ook niet één “Mizrachi-taal”: verschillende gemeenschappen spraken bijvoorbeeld Judeo-Arabisch, Perzisch of andere lokale talen.

Culturele verschillen

De culturele verschillen zijn soms prachtig hoorbaar. Mizrachi-gemeenschappen ontwikkelden hun eigen muzikale tradities, vaak beïnvloed door de muziek van de omringende Arabische, Perzische of andere culturen. Ook in de gebedstraditie bestaan verschillen: Mizrachi gebeden worden traditioneel vaak gezongen met melodieën die gebruikmaken van kwarttonen, terwijl Sefardische en Ashkenazische zangtradities anders klinken.

En ook de keuken vertelt een verhaal. Waar Ashkenazische gerechten als kugel, gefilte fish en matzeballen deel uitmaken van de culinaire traditie van Midden- en Oost-Europese Joden, vind je in Mizrachi en Sefardische keukens gerechten met bijvoorbeeld veel kruiden, rijst, aubergine, dadels, noten en specerijen. Maar ook hier geldt: er bestaat niet één Sefardische of Mizrachi keuken.

Ook in religieuze gebruiken bestaan regionale tradities.

Taal als spiegel van Joodse diversiteit

De talen die Joodse gemeenschappen door de eeuwen heen spraken, vertellen veel over hun geschiedenis. Joden leefden vaak eeuwenlang als minderheid binnen een andere samenleving en namen elementen van de plaatselijke taal over. Tegelijkertijd bleven Hebreeuws en Aramees – de klassieke talen van de Joodse religieuze traditie – een belangrijke rol spelen. Zo ontstonden bijzondere Joodse talen, waarin verschillende taal- en cultuurinvloeden samenkwamen.

Bij de Ashkenazim ontwikkelde zich het Jiddisch, een Germaanse taal die haar oorsprong heeft in het middeleeuwse Midden-Europa. Jiddisch gebruikt een Hebreeuws schrift en bevat naast een Germaanse basis veel woorden uit het Hebreeuws en Aramees. Later kwamen daar onder meer Slavische invloeden bij, toen grote Ashkenazische gemeenschappen zich in Oost-Europa vestigden. Jiddisch werd eeuwenlang de belangrijkste omgangstaal van miljoenen Europese Joden en kende een rijke literatuur, theater- en muziekcultuur.

De Sefardim ontwikkelden na de verdrijving uit Spanje en Portugal een eigen taaltraditie: Ladino, ook wel Joods-Spaans genoemd. De basis ervan ligt in het middeleeuwse Spaans dat de Joden uit het Iberisch Schiereiland meenamen. In de loop der eeuwen kwamen daar onder meer Hebreeuwse, Arabische, Turkse, Griekse en andere invloeden bij. Ladino werd vooral gesproken in gemeenschappen rond de Middellandse Zee en in het voormalige Ottomaanse Rijk. Tegenwoordig wordt de taal nog door kleinere gemeenschappen en liefhebbers in leven gehouden.

Bij de Mizrachim ligt het verhaal anders. Er bestond nooit één gemeenschappelijke Mizrachi-taal. Joodse gemeenschappen in het Midden-Oosten en Noord-Afrika spraken de talen van hun omgeving, vaak in een eigen Joodse variant. Zo ontstond bijvoorbeeld Judeo-Arabisch, dat door Joden in verschillende Arabischtalige landen werd gesproken en vaak in Hebreeuws schrift werd geschreven. In Iran bestond Judeo-Perzisch, terwijl ook Joods-Koerdische en andere lokale Joodse taalvarianten ontstonden.

Jiddisch, Ladino en Judeo-Arabisch laten daarmee iets bijzonders zien: Joodse gemeenschappen namen invloeden uit hun omgeving op zonder hun eigen culturele en religieuze identiteit te verliezen. Taal werd zo een levende weerspiegeling van migratie, aanpassing, culturele uitwisseling én verbondenheid met een gedeelde Joodse geschiedenis.

Meer dan drie tradities

Ashkenazi, Sefardisch en Mizrachi zijn dus geen drie strikt afgebakende groepen. Binnen iedere groep bestaat grote diversiteit en er zijn veel overlappingen.

Bovendien zijn er ook andere historische Joodse gemeenschappen, zoals de Beta Israel in Ethiopië, de Joodse gemeenschappen van India en de eeuwenoude Joodse gemeenschappen van Italië en de Balkan.

Door migratie, gemengde huwelijken en culturele uitwisseling zijn de grenzen vandaag bovendien steeds minder scherp. Een Jood kan zich bijvoorbeeld tegelijkertijd als Sefardisch, Belgisch, seculier of religieus en Europees identificeren. Joodse identiteit kent vaak meerdere lagen.

Dat is misschien wel de belangrijkste boodschap wanneer we spreken over Joodse diversiteit: er bestaat niet één manier om Joods te zijn.

Joodse diversiteit in België

Ook de Joodse gemeenschap in België is geen homogeen geheel. Volgens onderzoek van het Institute for Jewish Policy Research (JPR) telde België rond 2020 ongeveer 29.000 mensen die zichzelf als Joods identificeerden. De onderzoekers brachten daarbij ook de historische herkomst van de Belgische Joden in kaart.

Van de volwassen Joodse bevolking in België was ongeveer:

• 78% Ashkenazisch
• 9% Sefardisch
• 10% van gemengde Ashkenazisch-Sefardische afkomst
• 3% van een andere achtergrond.

Dat betekent dat ruim één op de vijf Belgische Joden geen uitsluitend Ashkenazische achtergrond heeft.

Er zijn bovendien duidelijke verschillen tussen Antwerpen en Brussel. In Antwerpen identificeerde ongeveer 92% van de Joodse volwassenen zich als Ashkenazisch, tegenover ongeveer 3,4% Sefardisch en 2,9% gemengd Ashkenazisch-Sefardisch. In Brussel was de verhouding duidelijk diverser: ongeveer 64% Ashkenazisch, 15% Sefardisch en 17% gemengd.

Die cijfers vertellen iets over de verschillende migratiegeschiedenissen van de Belgische Joodse gemeenschappen. De grote Ashkenazische aanwezigheid in Antwerpen hangt onder meer samen met de komst van Joden uit Midden- en Oost-Europa, terwijl Brussel in de loop van de twintigste eeuw ook belangrijke Joodse migratie uit Zuid-Europa en Noord-Afrika kende.

Wie naar de Joodse gemeenschap kijkt, ziet daarom geen uniforme cultuur, maar een mozaïek van tradities en verhalen. Juist die diversiteit maakt deel uit van de rijkdom van het Joodse leven.

Bronnen en verder lezen

• Wallet & Van Wezel Afl. 27 (21/02/2025) – Diversiteit in het Jodendom – podcast over Joodse identiteit en de verschillen tussen Ashkenazische, Sefardische en Mizrachi tradities.
• My Jewish Learning, Sephardic, Ashkenazic, Mizrahi and Ethiopian Jews – Een toegankelijke introductie tot de verschillende Joodse historische gemeenschappen.
• Institute for Jewish Policy Research (JPR), Jews in Belgium: A Demographic and Social Portrait of Two Jewish Populations (2022) – voor de demografische gegevens over de Belgische Joodse gemeenschap.
• Joods Actueel, 22/12/2014, Beth Moshe – Sefardische Antwerpse gemeenschap levendiger dan ooit – https://joodsactueel.be/2014/12/22/beth-moshe-sefardische-antwerpse-gemeenschap-levendiger-dan-ooit/
• The diaspora map – mooie interactieve kaart van de Joodse diaspora door de eeuwen heen – https://thediasporamap.com/

Afbeeldingen

• A map of the world with representations for all the different Jewish ethnic/cultural divisions  – By PaddyMacConghaile – Own work, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=132213043
• Een Asjkenazische familie in de sjtetl Romanivka (huidige Oekraïne), circa 1905  –  By L. Arroyo – Own work, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=60607435
• Ashkenazi Jews – mosaic_from past to present.
  Source:Based on the following public domain/freely useable files. – By Acratopotes – Based on the following public domain/freely useable files. Author/source are given:File:Moses Isserles.jpgFile:Schneur Zalman of Liadi.jpgFile:Mayer Amschel Rothschild.jpgFile:Einstein patentoffice.jpgFile:Lauren Bacall 1945 (cropped).jpgFile:David Ben-Gurion (D597-087).jpgFile:Ilan Ramon, NASA photo portrait in orange suit.jpgFile:Msc2011 dett soros 0134.jpgFile:Roman Abramovich 2 (cropped).png, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=116677590
• Een Sefardisch-Joodse familie in Bosnië, afstammelingen van Joden die in de 15e eeuw uit Spanje werden verdreven. 19e eeuw.  By Unknown author – FASAAC, Public Domain, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=47491638
• Sephardic_Jews_mozaic – By Spinoza.jpg: AlainChabat2006.jpg: Claude_Cohen-Tannoudji.JPG: Amir BernatJacques_Attali.jpg: Jaqen (Niccolò Caranti)Jean-Pierre_Bacri_20070411_Fnac_6.jpg: Georges Seguin (Okki)Maimonides_stamp_1953.jpg: Stamp design: Wind Struski; File: DeinocheirusEnrico_Macias_in_Tel_Aviv.jpg: Ilan CosticaDerrida-by-Pablo-Secca.jpg: Pabloseccaderivative work: Dzlinker – This file was derived from:Spinoza.jpg:AlainChabat2006.jpg:Claude Cohen-Tannoudji.JPG:Jacques Attali.jpg:Jean-Pierre Bacri 20070411 Fnac 6.jpg:Maimonides stamp 1953.jpg:Enrico Macias in Tel Aviv.jpg:Derrida-by-Pablo-Secca.jpg:, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=20218434
• The Suleiman ben Pinchas Cohen family of Yemen, circa 1944 – By Yihye Haybi 1911-1977 – Original publication: unknownImmediate source: Yehonathan Wadaʻī, Public Domain, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=47491638