Waarom heet Jodenhaat antisemitisme

Waarom heet Jodenhaat ‘antisemitisme’?

‘Antisemitisme’ betekent ‘Jodenhaat’. Maar het woorddeel ‘semitisme’ wordt soms onterecht in verband gebracht met andere volkeren dan Joden, waaronder Arabieren. Dit levert wel eens verwarring op en zelfs de misvatting dat antisemitisme een vorm van racisme is tegen Joden én Arabieren. Hier volgt een beknopte uitleg over de herkomst en betekenis van het woord. 

Waar komt de term ‘antisemitisme’ vandaan?

‘Antisemitisme’ is een vijandig, op vooroordelen gebaseerd, beeld van Joden. ‘Semitisch’ is een begrip dat verwijst naar een talengroep. Onder andere het Arabisch, Hebreeuws en Maltees zijn Semitische talen.

Bij afleiding kan men dan stellen dat de Semieten de volkeren zijn die Semitische talen spraken of spreken, en die leven in het huidige Midden-Oosten. De term werd in 1781 geïntroduceerd door de Duitse historicus August Ludwig Schlözer. Hij verwees hiermee naar Sem, een van de drie zonen van Noach. Het wetenschappelijke gebruik van de term heeft echter betrekking op de taalgroep, en bij uitbreiding op culturele en etnische groepen. Naar hedendaagse inzichten, die vanuit een sterke interdependentie tussen taalgebruik en cultuur vertrekken, wordt de term Semieten ook wel gebruikt bij etnische en culturele beschrijvingen. Die kan dus verwijzen naar de oude bevolkingsgroepen in het Midden-Oosten, zoals Arameeërs, Akkadiërs, Feniciërs, Hebreeën en Arabieren en hun afstammelingen.

Als het woord alleen een letterlijke betekenis had, zou ‘antisemitisme’ dus betekenen ‘vijandigheid jegens Semitische talen of volkeren die een Semitische taal spreken’. Maar zoals vaak het geval met taal, nemen woorden een andere betekenis aan dan de letterlijke. Dat is ook het geval met ‘antisemitisme’, dat in de loop van de 19e eeuw het meest gangbare woord is geworden. Tot dan was ‘Jodenhaat’ of ‘anti-Judaïsme’ gangbaar.

Zijn Joden en Arabieren ‘Semieten’?

Het bijvoeglijk naamwoord ‘Semitisch’ heeft dus betrekking op een taalgroep. Nadrukkelijk niet op volkeren of op afkomst gebaseerde groepen. Zoals hierboven beschreven worden Semitische talen vooral in het Midden-Oosten en het Middellandse Zeegebied gesproken, door mensen met verschillende religies en etnische achtergronden. Talen die behoren tot deze taalfamilie zijn zelfs naar de hooglanden van Ethiopië verschoven, zo spreekt men in Ethiopië onder andere Amhaars en Tigrinya, beide talen uit dezelfde Semitische taalgroep.

Taal en afkomst zijn verschillende dingen en staan los van elkaar. In principe kan iedereen een Semitische taal leren, zonder dat iemands afkomst daarmee verandert.

Afbeelding: Kaart met de verspreiding van de Semitische talen

Hoe komt het dat ‘antisemitisme’ ‘Jodenhaat’ is gaan betekenen?

In de 19e eeuw werd de term Semitisch, behorend bij de Semitisch sprekende volkeren, in westerse landen omgevormd tot gebruik ervan in termen als antisemitisch. Dat duidde niet op een vijandige houding tegenover Semieten in het algemeen, maar vloeide voort uit kritiek op de enige in het westen bekende subgroep ervan, de Joden. Zij waren het enige Semitische volk dat prominent in Europa leefde.

In de negentiende eeuw was het geloof in rassenleer gangbaar. Er werd geloofd dat mensen onderverdeeld waren in biologisch aantoonbare rassen. Ook Joden zouden zo’n ‘ras’ vormen en daarmee aangeboren fysieke- en karaktereigenschappen hebben. Deze eigenschappen zouden ‘de Jood’ onderscheiden van andere rassen.

Jodenhaat bestond in Europa al ver voor de negentiende eeuw. Het continent had toen al een lange geschiedenis van vijandigheid tegen Joden en het Jodendom achter de rug. Toch waren er nationalistische politici en schrijvers die vijandigheid tegen Joden wilden rechtvaardigen in de geest van hun tijd. Een verklaring voor het zogenaamde gevaar dat van Joden – of zelfs ‘het Joodse ras’ – uit zou gaan, werd gevonden in de invloed van Semitische talen. Europese Joden spraken al sinds de Oudheid geen Semitische talen, nog steeds was hun karakter en denkwijze hierdoor, aldus de theorie, fundamenteel anders dan de sprekers van ‘Arische talen’. Taal en ras werden belangrijke redenen om te discrimineren.

Wilhelm Marr (1819 – 1904).

Net zoals de andere ‘-ismen’ in die tijd (communisme, kapitalisme, nationalisme, etc.) werd antisemitisme in die tijd een ideologie. De term werd in 1879 gepopulariseerd door een Duitse publicist, Wilhelm Marr. Hij richtte zelfs de ‘Antisemitische Liga’ op. Zo zagen veel mensen het antisemitisme niet als iets controversieels, maar droegen ze de term als eretitel — iets wat we ons vandaag nauwelijks nog kunnen voorstellen.

Hoewel de term ‘Semiet’ destijds in theorie ook naar niet-Joden had kunnen verwijzen, zoals Arabieren, werd in praktijk met ‘antisemitisme’ altijd op Joden gedoeld. Dat de term volledig op pseudowetenschap gebaseerd was, maakte deze ombuiging een stuk gemakkelijker. Langs deze weg is de benaming ‘antisemitisme’ uiteindelijk gemeengoed geworden. Naarmate racisme en uitsluiting minder geaccepteerd werden, en zeker na de Holocaust, was het met de positieve ondertoon snel gedaan. Gelukkig is antisemiet zijn tegenwoordig geen eretitel meer.

Is er een verschil tussen ‘Jodenhaat’ en ‘antisemitisme’?

Jodenhaat, of anti-Judaïsme, was bepaald niet nieuw in Europa of daarbuiten. Lange tijd werd die haat door religieuze overtuigingen gevoed. Het Christendom stelde tenslotte dat Joden ‘Christusmoordenaars waren’, en dat het Jodendom een achterhaalde en inferieure religie was.

Als gevolg was Jodenhaat in de eerste plaats gericht op het Jodendom als religie. Niet zozeer de afkomst van Joden werd verafschuwd, maar hun godsdienst. Joden konden ontsnappen aan hun lot door zichzelf tot het Christendom te bekeren – hetgeen vaak ook onder dwang werd geprobeerd.

Langzamerhand ontstond echter het idee dat afkomst wél relevant is, en dat Joden – zelfs indien bekeerd – altijd afwijkende karaktereigenschappen zouden hebben, die een bedreiging zouden vormen voor de meerderheid. Of Joden gelovig waren of niet, deed er niet meer toe: antisemitisme is vijandigheid tegen Joden, alleen omdat ze Joods zijn.

Zo is te zien dat antisemitisme haat gericht is op uitsluitend Joden, om hun taal, hun geloof of hun afkomst.

In de hedendaagse context krijgt antisemitisme bovendien vaak een nieuwe gedaante. Zo kan worden gesteld dat een buitenproportionele, obsessieve haat tegen Israël — het enige Joodse land ter wereld, soms omschreven als “de Jood onder de naties” — een moderne vorm van antisemitisme vormt. Wanneer Joden niet langer worden gehaat om hun religie of afkomst, maar om hun verbondenheid met hun nationale thuisland, verschuift de uiting van die haat zonder te verdwijnen. Onder het mom van zogenaamd “antizionisme” wordt het collectieve Joodse recht op zelfbeschikking ontkend of gedemoniseerd, waardoor klassieke Jodenhaat een nieuwe, maatschappelijk meer salonfähige vorm aanneemt.

Er zijn kleine maar relevante verschillen:

Bijvoorbeeld:

Iemand kan antisemitische stereotypen verspreiden zonder expliciete “haat” te uiten → antisemitisme, maar niet altijd als “jodenhaat” benoemd.

Omgekeerd is Jodenhaat altijd antisemitisme.

➡️ Alle Jodenhaat is antisemitisme, maar niet elk antisemitisch verschijnsel wordt als ‘haat’ ervaren of benoemd.

Afbeeldingen

• Kaart Semitische talen – Door Rafy – Eigen werk, Publiek domein, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=13256859
• Wilhelm Marr – Bron: By Anonymous – Vierhundert Jahre Juden in Hamburg (Hamburg: Doelling und Gallitz, 1991), p. 371., Public Domain,