Oude haat, nieuwe vormen: antisemitisme door de eeuwen heen

Een korte geschiedenis van het antisemitisme in Europa

Gebaseerd op de lezing “Geschiedenis van de Jodenhaat in West-Europa” door prof. dr. Marc Cogen, emeritus hoogleraar internationaal recht.

 

Inleiding: waarom Jodenhaat zo hardnekkig is

Al meer dan tweeduizend jaar worden Joden in Europa vaak gezien als “de ander”: een groep die afwijkt en daardoor gemakkelijk als bedreigend wordt voorgesteld. Dit leidde tot Jodenhaat, ook wel antisemitisme genoemd.

De Joodse identiteit was voor veel buitenstaanders moeilijk te begrijpen. Joden vormen tegelijk een religie, een cultuur en een historisch volk, maar passen niet netjes in één van die categorieën. Juist die moeilijkheid om Joden te ‘plaatsen’ maakte hen doorheen de geschiedenis geschikt als projectiescherm voor angsten, spanningen en zelfbeelden van de meerderheidssamenleving. Daardoor werden ze vaak gebruikt als tegenbeeld: door zich af te zetten tegen “de Jood” konden samenlevingen hun eigen identiteit versterken.

Belangrijk: de geschiedenis van antisemitisme kan alleen begrepen worden binnen de bredere (Europese) geschiedenis.

1. Oudheid: Jodendom tegenover de Grieks-Romeinse wereld

Polytheïsme en monotheïsme

Het Jodendom is ontstaan in het oostelijke Middellandse Zeegebied, ruwweg het gebied dat vandaag Israël en de Westelijke Jordaanoever omvat, het historische Judea. In de oudheid maakte dit gebied deel uit van grotere rijken en stond het achtereenvolgens onder Griekse en Romeinse heerschappij.

In de hellenistische en Romeinse periode (ca. 300 v.Chr. – 300 n.Chr.) was het geloof in meerdere goden (polytheïsme) de norm. Het jodendom, dat uitgaat van het geloof in één God (monotheïsme), week hier principieel van af. Deze religieuze tegenstelling leidde tot spanningen, vooral wanneer Griekse of Romeinse machthebbers religieuze eenvormigheid nastreefden.

Bijbelillustratie van Gustave Doré: Judas Maccabeüs leidt zijn leger tegen Nicanor tijdens de Makkabese opstand (1 Makkabeeën 7:26-32). Dit toont het dramatische gevecht met strijders en olifanten die de kracht en dreiging van het Seleucidische leger benadrukken. Tijdens de Makkabese opstand (ongeveer 167–160 v.Chr.) probeerden de Seleuciden de Joodse bevolking in Judea te onderwerpen en Hellenistische godsdienstige en politieke controle op te leggen.

De opstand van de Makkabeeën in de 2e eeuw v.Chr. tegen de Griekse religieuze overheersing wordt vandaag nog herdacht met Chanoeka.

Romeinse repressie en diaspora

Na meerdere Joodse opstanden tegen het Romeinse Rijk en uiteindelijk de Bar Kochba-opstand (132–136), werd Judea grotendeels verwoest en ontvolkt. De Joodse wereld veranderde hierdoor fundamenteel: van een territoriaal geconcentreerde gemeenschap naar een diaspora (een verspreide gemeenschap buiten het oorspronkelijke land). Joden werden verspreid over Europa, Noord-Afrika en het Midden-Oosten. Pas in 1948 ontstond opnieuw een Joodse staat: Israël.

Kaart van uitzettingen en deportaties van Joden vóór en na de verwoesting van de tempel (70 n.Chr.) en de Bar Kochba-opstand, die de verspreiding van Joodse gemeenschappen in het Romeinse rijk toont.

2. Christendom en wetgeving: Joden als “inferieure getuigen”

Van religieus pluralisme naar christelijke dominantie

Vanaf de 4e eeuw werd het christendom staatsgodsdienst in het Romeinse Rijk. Keizer Constantijn de Grote (312-337) en latere keizers steunden actief één officiële christelijke leer (vastgelegd op kerkvergaderingen zoals het Concilie van Nicea in 325).

Andere religies en stromingen werden voortaan als fout of ondergeschikt gezien: heidenen moesten worden bekeerd, afwijkende christelijke stromingen (zoals het arianisme) werden als ketters bestreden, en andere religies kregen een ondergeschikte plaats.

De positie van Joden

Binnen het christelijk denken kregen Joden een bijzondere, maar inferieure rol:

• Joden moesten blijven bestaan, maar
• ze moesten een ondergeschikte positie innemen.

Volgens kerkvader Augustinus waren Joden “getuigen” van de christelijke waarheid: zij erkenden immers dezelfde God, maar zouden hebben geweigerd Christus te aanvaarden. Daarom mochten ze niet worden uitgeroeid, maar ook niet gelijkgesteld.

Deze visie werd verder verspreid door figuren zoals paus Gregorius de Grote (6e–7e eeuw) en bleef bepalend voor het middeleeuwse denken over Joden.

3. Wettelijke discriminatie: van Romeins recht tot de vroege middeleeuwen

De Codex Theodosianus

De Codex Theodosianus, afgekondigd in 438 in Constantinopel, bundelde en codificeerde de bestaande anti-Joodse wetgeving. Het zestiende boek van deze codex bevatte onder meer:

• uitsluiting van Joden uit openbare ambten
• een verbod op het bekeren van christenen tot het jodendom, bestraft als hoogverraad
• sancties tegen christenen die zich tot het jodendom bekeerden

Deze wetgeving verspreidde zich via Visigotisch Spanje en Zuid-Gallië naar het Merovingische Rijk. Vanaf dan werden anti-Joodse maatregelen deel van de wetgeving in de Europese gebieden volgens het voorbeeld van de Codex Theodosianus.

Foto van de titelpagina met inhoudstitels van de Codex Theodosianus in een manuscript van de achtste eeuw

De Merovingische periode

Het Merovingische Rijk was een vroegmiddeleeuws Frankisch koninkrijk (5e–8e eeuw) in het huidige Frankrijk, België en West-Duitsland, bestuurd door de Merovingische koningen en nauw verbonden met de opkomst van het christendom in Europa.

In de vroege middeleeuwen werden anti-Joodse wetten niet altijd strikt toegepast. Lokale machthebbers hadden Joden nodig voor handel en bestuur, wat soms bescherming bood. Dit leidde tot spanningen tussen wereldlijke machthebbers en bisschoppen.

In regio’s waar het kerkelijk gezag tijdelijk zwakker was, zoals langs de Moezel en de Rijn, hadden Joodse gemeenschappen meer ruimte om zich te vestigen. Dit droeg bij aan de Joodse migratie langs de zogenaamde ‘Moezelcorridor’, met steden als Trier en Keulen en verder richting het Rijngebied tegen de achtste eeuw.

4. Hoge middeleeuwen: geweld, mythevorming en uitsluiting

Kruistochten en pogroms

Tijdens de kruistochten van de 11e en 12e eeuw sloeg religieuze vijandigheid om in openlijk geweld. In het Rijnland vonden pogroms plaats: gewelddadige aanvallen op Joodse gemeenschappen.

Vanaf dan:

• werden Joden collectief beschuldigd van rampen en epidemieën, zoals de pest
• ontstonden complottheorieën, zoals de bloedsmaad (het verzinsel dat Joden christelijke kinderen zouden vermoorden voor hun bloed)

De Jodenhaat bereikte niet alleen wetten en de kerkelijke leer, maar ook de bredere bevolking. Antisemitische stereotypes ontstaan, die blijven persisteren in Europa tot vandaag. De stereotypes zijn niet enkel religieus maar ook wat betreft persoonlijke kenmerken over Joden.

Afbeelding: Houtsnede uit de Nürnberger Kroniek (1493) die pogroms tegen Joden afbeeldt na beschuldigingen van hostieschennis. Religieuze mythes en vijandbeelden droegen in de middeleeuwen vaak bij aan vervolging en geweld tegen Joodse gemeenschappen.

Afbeelding: Op 14 februari in 1349 vond de pogrom van Straatsburg (de Valentijnsdagslachting) plaats. Bijna 2000 joden werden publiekelijk verbrand, omdat andere stadsbewoners dachten dat zij de pest naar de stad hadden gebracht. Het is een van de ergste pogroms ooit uit de Middeleeuwen.

Verdrijvingen

Vanaf de late middeleeuwen kozen vorsten herhaaldelijk voor collectieve verdrijvingen van Joden. De Engelse koning Edward I vaardigde in juli 1290 een decreet uit om alle Joden te verbannen uit Engeland.

Het jaar 1492 markeerde de val van Granada, het laatste moslimbolwerk op het Iberisch Schiereiland, en het jaar waarin de katholieke koningen Ferdinand en Isabella besloten om alle Joden uit Spanje te verdrijven tenzij ze zich bekeerden (Alhambra-decreet, 1492).

Afbeelding: De verdrijving van de Joden uit Spanje in 1492. Inquisiteur Tomás de Torquemada overhandigt het verdrijvingsedict aan de katholieke koningen Ferdinand en Isabella. Schilderij van Emilio Sala y Francés (1889).

Deze maatregelen leidden tot nieuwe migratiestromen, o.a. richting Centraal- en Oost-Europa.

5. Eerste mutatie: seculier en raciaal antisemitisme (19e–20e eeuw)

Emancipatie en achterdocht

Na de Franse Revolutie kregen Joden in veel landen gelijke burgerrechten. Ze namen actief deel aan de samenleving en assimileerden.

Paradoxaal genoeg ontstond toen een nieuwe vorm van antisemitisme:

• Joden werden verdacht van geheime macht en buitengewone invloed
• zelfs bekeerde of geseculariseerde Joden bleven “verdacht”

Een berucht voorbeeld zijn de Protocollen van de Wijzen van Sion, een vervalst document geschreven in Tsaristisch Rusland, dat een wereldwijde Joodse samenzwering beweerde te onthullen.

Voorpagina van de 1911-uitgave van Sergei Nilus’ boek met de Protocollen van de Wijzen van Sion, vol occulte symbolen zoals de Tarot ‘Chariot’, het pentagram van Eliphas Levi en bijschriften als ‘Teken van de antichrist’, ‘Onwettigheid’ en ‘Groot geheim’, bedoeld om Joden als machtige samenzweerders af te schilderen.

Joden werden tegelijk afgeschilderd als:

• kapitalistische uitbuiters
• én als communistische revolutionairen

Racistisch antisemitisme en de Holocaust

Afbeelding: Nederlandse propagandaposter voor de nazi-film Der Ewige Jude (1940). De afbeelding toont Joden als een gevaarlijk en inferieur ‘ras’ en diende om raciaal antisemitisme te verspreiden en te normaliseren binnen bezet Nederland.

Beïnvloed door nationalisme, pseudowetenschappelijke rassentheorieën en de opkomende biologie, evolueerde het seculiere antisemitisme snel naar racisme:

• Joden werden gezien als een zogenaamd biologisch bepaald ‘ras’ met vaste karaktereigenschappen.
• Deze raciale visie werd verder uitgewerkt in het nazisme. In Mein Kampf stelde Hitler dat Joden erfelijk en biologisch ‘anders’ waren, en volgens hem nefast en onbetrouwbaar.
• Omdat deze eigenschappen als genetisch en onveranderlijk werden voorgesteld, werd assimilatie onmogelijk geacht.

In Nazi-Duitsland leidde dit tot een systematisch plan voor de totale uitroeiing van dit ‘ras’ als de enige manier om Europa te ‘redden’. Het resultaat was de Shoah (Holocaust): de moord op zes miljoen Europese Joden.

Foto: Bevrijde gevangenen in uitroeiingskamp Auschwitz, januari 1945 – een indringend beeld van de Holocaust, de massale afslachting van zes miljoen Joden.

6. Tweede mutatie: politiek antisemitisme en anti-Israël agitatie na 1945

Na 1945 en na de gruwelen van de Holocaust werd openlijk raciaal antisemitisme internationaal veroordeeld. Dit betekende echter niet het einde van Jodenhaat. Antisemitisme ontwikkelde zich verder in nieuwe vormen, waarbij politieke argumenten en ideologische discoursen een grotere rol gingen spelen.

Israël als nieuwe focus

Met de oprichting van de staat Israël in 1948 werd Joodse politieke en territoriale soevereiniteit opnieuw zichtbaar op het wereldtoneel, voor het eerst sinds de ondergang van Joodse bestuurlijke macht in het Judea van het vroeg-Romeinse Rijk. In bepaalde antisemitische interpretaties werd Israël niet alleen gezien als een nationale staat, maar als symbool van vermeende “Joodse macht”.

Dit stond haaks op de oude Europese visie waarin Joden geen bestuurlijke macht mogen uitoefenen en ondergeschikt of machteloos moeten blijven.

De aanwezigheid van een Joodse staat werd daardoor een nieuw referentiepunt voor negatieve beeldvorming.

Koude Oorlog en ideologische context in het Midden-Oosten

Afbeelding : Sovjetpropagandaposter (1976) met de slogan “Zionisme is racisme!”. De afbeelding stelt een Arabische man voor met een halsband van Davidssterren en beeldt Israël en zionisme af als onderdrukkend en gewelddadig. Zulke beelden maakten deel uit van de Sovjet anti-zionistische propaganda tijdens de Koude Oorlog en tonen hoe politieke beeldvorming soms oudere stereotypen hergebruikte.

Tijdens de Koude Oorlog ontwikkelden zich verschillende vormen van sterke anti-Israëlretoriek:

• In de Sovjet-Unie en binnen sommige marxistisch geïnspireerde stromingen werd Israël voorgesteld als een imperialistisch of kolonialistisch project.
• Historisch onderzoek wijst erop dat bepaalde propagandateksten klassieke antisemitische motieven herformuleerden in politieke en ideologische termen.
• In de Arabische wereld werd anti-Israëlisme verbonden met het regionale conflict in het Midden-Oosten en bestaande religieuze en historische opvattingen over de positie van Joden.

Deze ontwikkelingen droegen bij tot de verspreiding van anti-Israëlisme, ook in het Westen.

Continuïteit van oude stereotypen in nieuwe taal

In hedendaagse vormen van politiek antisemitisme worden oudere stereotypen opnieuw zichtbaar, maar in aangepaste vorm:

• klassieke antisemitische beschuldigingen (“hebzucht”, “samenzwering”, “macht achter de schermen”) worden nu toegepast op Israël, terwijl Joodse gemeenschappen wereldwijd mee geviseerd worden;
• collectieve schuldbeelden verschuiven van “Joden” naar “Israël”: De kreet ‘Joden zijn schuldig’ van het nazisme wordt omgevormd tot ‘Israël is schuldig’;
• Israël wordt voorgesteld als een uitzonderlijk geval dat andere regels vereist.

Dit wordt soms beschreven als een overgang van slogans gericht tegen “Joden” naar slogans gericht tegen “Israël”, waarbij onderliggende denkpatronen gedeeltelijk behouden blijven.

Afbeelding: bord met een slogan die geregeld opduikt tijdens pro-Palestijnse betogingen, waarbij de Davidster (symbool van het jodendom én Israel) wordt voorgesteld als iets wat de wereld “bevuilt” en die moet worden “verwijderd” – Beeldtaal die aansluit bij historische antisemitische voorstellingen van Joden als besmetting of bedreiging

Kritiek versus antisemitisme

Kritiek op Israëlisch beleid behoort tot het normale politieke debat. Volgens gangbare definities ontstaat antisemitisme wanneer:

• traditionele anti-Joodse stereotypen worden gebruikt;
• ontmenselijkende beeldvorming voorkomt;
• Joden wereldwijd verantwoordelijk worden gesteld voor Israëlisch beleid;
• of wanneer een consistente dubbele standaard wordt toegepast ten opzichte van andere staten.

Onderzoekers wijzen erop dat dergelijke patronen zichtbaar zijn in bepaalde diplomatieke fora, internationale organisaties en publieke debatten. Zij beargumenteren met concrete voorbeelden effectief de dubbele standaard die o.a. ontstond in de Verenigde Naties: één voor de wereld en een andere voor Israël.

Waar in de middeleeuwen religieuze predikers een centrale rol speelden in het verspreiden van vijandbeelden, wijzen analyses erop dat hedendaagse media- en expertdiscoursen vergelijkbare dynamieken kunnen vertonen. Deze evolutie toont hoe historische denkpatronen zich aanpassen aan een nieuwe maatschappelijke context.

Conclusie

Antisemitisme verandert van vorm, maar verdwijnt niet:

• religieus antisemitisme
• seculier en racistisch antisemitisme
• politiek antisemitisme

Elke vorm bouwt voort op eerdere beelden en vooroordelen en past zich aan de hedendaagse context aan. Inzicht in deze geschiedenis is essentieel om hedendaagse vormen van Jodenhaat te herkennen en te bestrijden.

 

 

Afbeeldingen

• Bijbelillustratie van Gustave Doré: Judas Maccabeüs leidt zijn leger tegen Nicanor tijdens de Makkabese opstand – By Gustave Doré – Doré’s English Bible, Public Domain, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=10700966

• Kaart van uitzettingen en deportaties van Joden vóór en na de verwoesting van de tempel (70 n.Chr.) en de Bar Kochba-opstand – By BedrockPerson – Own work, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=57965266

• Afbeelding Codex Theodosianus: https://en.wikipedia.org/wiki/Codex_Theodosianus#/media/File:St._Gallen,_Ms_Cod._Sang._731_fol_1r_Title_page_for_Codex_Theodosianus_in_the_Breviary_of_Alaric.jpg

• Houtsnede uit de Nürnberger Kroniek (1493) die pogroms tegen Joden afbeeldt na beschuldigingen van hostieschennis – By Hartmann Schedel – German Wikipedia, original upload 21. Nov 2004 by de:Benutzer:Captain Blood, Public Domain, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=246297

• Illustration de 1894 représentant le pogrom de Strasbourg (massacre des habitants juifs de la ville, 14 février 1349 – By Émile Schweitzer – Bibliothèque nationale et universitaire de Strasbourg (en ligne), Public Domain, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=18524848

• Expulsion de los judios – The Grand Inquisitor friar Tomás de Torquemada in 1492 offers to the Catholic Monarchs the Edict of expulsion of the Jews from Spain for their signature. Oil by Emilio Sala y Francés (1889) – By Emilio Sala – [2], Public Domain, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=3019607

• Voorpagina van de 1911-uitgave van Sergei Nilus’ boek met de Protocollen van de Wijzen van Sion – By Unknown author – 1911 edition of Sergei Nilus’ book The Great in the Small that contained The Protocols of the Elders of Zion, Public Domain, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=563272

• Dutch poster of The Eternal Jew (1940) – By Unknown author – https://www.idfa.nl/nl/film/eb583cf8-a6dc-4b3b-9a55-3f62ad7a9d40/der-ewige-jude, Public Domain, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=101243933

• Bevrijde gevangenen in uitroeiingskamp Auschwitz, januari 1945 – By Unknown, assumed to be the work of the Red Army – Auschwitz Memorial and Museum (archived at the Wayback Machine), Public Domain, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=16909426

• A 1976 Soviet Russian propaganda poster depicting an Arab man in a collar made of Magen David – Published by Boyevoy Karandash, RSFSR Artist publishing house, poster no. 2973. Design by Joseph Efimovsky, verse by A. Shklyarinsky

• Placard “Keep the world clean”: AI-gereconstrueerde illustratie gebaseerd op waargenomen protestborden; gebruikt ter educatieve illustratie van hedendaagse beeldvorming